زبان رسمی برزیل پرتغالی (Português) است. طبق ماده ۱۳ قانون اساسی جمهوری فدراتیو برزیل (Constituição da República Federativa do Brasil مصوب ۱۹۸۸ و اصلاحشده تا کنون)، به صراحت آمده است:
«پرتغالی زبان رسمی جمهوری فدراتیو برزیل است.»
(Português é a língua oficial da República Federativa do Brasil.)
این تنها زبان رسمی در سطح ملی است و در تمام اسناد دولتی، آموزش، رسانهها، دادگاهها، تجارت و اداره امور عمومی به کار میرود. برزیل بزرگترین کشور پرتغالیزبان جهان است و بیش از ۲۱۵ میلیون نفر (تقریباً ۹۸–۹۹٪ جمعیت) به این زبان صحبت میکنند.
چرا پرتغالی و نه اسپانیایی؟
برزیل تنها کشور آمریکای جنوبی است که زبان رسمیاش پرتغالی است، در حالی که تقریباً تمام همسایگانش اسپانیاییزبان هستند. دلیل اصلی به تاریخ استعمار برمیگردد. در سال ۱۵۰۰ میلادی، پدرو آلوارس کابرال (Pedro Álvares Cabral)، دریانورد پرتغالی، به طور رسمی به سواحل برزیل رسید و این سرزمین را به عنوان مستعمره پرتغال اعلام کرد. از آن زمان تا استقلال برزیل در سال ۱۸۲۲، پرتغال بیش از سه قرن بر این منطقه حکومت کرد و زبان پرتغالی را به تدریج به عنوان زبان غالب تحمیل کرد.
در قرن ۱۶ و ۱۷، زبان عمومی (Língua Geral) مبتنی بر زبانهای بومی توپی-گوارانی (بهویژه Nheengatu) در بسیاری از مناطق به عنوان زبان میانجی بین بومیان و مهاجران پرتغالی استفاده میشد. اما در قرن ۱۸، بهویژه در دوره مارکیز دو پومبال (Marquês de Pombal)، دولت پرتغال استفاده از زبانهای بومی را ممنوع کرد و پرتغالی را به عنوان زبان انحصاری اداری و آموزشی اجباری نمود. این سیاست باعث شد پرتغالی به سرعت جایگزین زبانهای دیگر شود. پس از استقلال در ۱۸۲۲، پرتغالی به عنوان نماد وحدت ملی حفظ شد و هیچ زبان دیگری به عنوان زبان رسمی دوم معرفی نشد.
پرتغالی برزیلی در برابر پرتغالی اروپایی
پرتغالی برزیل (Português Brasileiro) و پرتغالی اروپایی (Português Europeu) دو گونه اصلی این زبان هستند. هرچند در نوشتار رسمی (بهویژه پس از توافقنامه املایی ۱۹۹۰ که در برزیل از ۲۰۰۹ اجرا شد) تفاوتها کم است و دو گونه تقریباً کاملاً قابل فهم هستند، اما در گفتار تفاوتهای قابل توجهی وجود دارد:
- تلفظ: برزیلیها معمولاً مصوتها (vowels) را بازتر و واضحتر ادا میکنند و ریتم گفتار ملودیکتر و آهنگینتر است. اروپاییها اغلب مصوتها را کاهش میدهند (vowel reduction) و گاهی به نظر میرسد «میبلعند» آنها را، که باعث میشود برخی شنوندگان غیرآشنا آن را به زبانهای اسلاوی شبیه بدانند.
- آهنگ و ریتم: پرتغالی برزیلی معمولاً شادتر و بازتر به گوش میرسد، در حالی که پرتغالی اروپایی فشردهتر و سریعتر است.
- واژگان: تفاوتهای زیادی وجود دارد؛ مثلاً:
- اتوبوس: ônibus (برزیل) در مقابل autocarro (پرتغال)
- حمام: banheiro (برزیل) در مقابل casa de banho (پرتغال)
- یخچال: geladeira (برزیل) در مقابل frigorífico (پرتغال)
- گرامر جزئی: برزیلیها بیشتر از você (شما – غیررسمی) استفاده میکنند، در حالی که در پرتغال tu رایجتر است. همچنین استفاده از gerúndio (شکل ing در انگلیسی) در برزیل بسیار رایج است (ex: Estou comendo = دارم میخورم)، اما در پرتغال کمتر استفاده میشود.
این تفاوتها به اندازه تفاوت بین انگلیسی آمریکایی و انگلیسی بریتانیایی است؛ قابل فهم، اما گاهی نیاز به عادت کردن دارد.
تنوع زبانی در برزیل
هرچند پرتغالی زبان رسمی و غالب است، برزیل از نظر زبانی بسیار متنوع است:
- بیش از ۲۱۰ زبان بومی (indigenous languages) هنوز توسط جوامع کوچک بومی صحبت میشود (مانند Ticuna، Kaingang، Guarani).
- در برخی شهرها زبانهای مهاجران (مانند Hunsrik آلمانی در جنوب، Talian ایتالیایی، یا حتی ژاپنی) به رسمیت محلی رسیدهاند.
- زبان اشاره برزیلی (Libras) نیز از سال ۲۰۰۲ به عنوان زبان رسمی جامعه ناشنوایان به رسمیت شناخته شده است.
با این حال، هیچکدام از این زبانها در سطح ملی رسمی نیستند و پرتغالی ابزار اصلی اتحاد ملی در کشوری به وسعت یک قاره باقی مانده است. در نتیجه، زبان رسمی برزیل پرتغالی است، زبانی که نه تنها میراث استعماری، بلکه نماد هویت ملی و پیوند بیش از ۲۱۵ میلیون نفر در بزرگترین کشور آمریکای لاتین به شمار میرود.
